فلش کارت های جغرافیای شهری (از شار تا شهر سید محسن حبیبی )+خلاصه مطالب
217- تولد سبک تهران در کدام دوره صورت گرفت ؟
جواب : اواسط حکومت قاجار
218- در کدام دوره تاریخی شهر تهران به عنوان یک الگو مطرح میشود ؟
جواب : 1300تا 1320 ه. ش
219- در کدام دوره مفهوم شهر به یک مسا له تبدیل می شود ؟
جواب : 1320 تا 1357 ه. ش
فصل یکم : شهر نشینی ، شهرگرایی و شهرسازی قبل از اسلام
220- شهر پارسی در کدام شهرها به اوج خود رسید ؟
جواب : شوش – استخر – پاسارگاد
221- کدام شار با الهام از شهر- تپه های بین انهرین ساخته شد ؟
جواب : شار مادی
222- این شار در تنظیم و تنسیق سه مقوله عمده جهان بینی ، اقتصاد و محیط ، گامی بس عظیم در شکل گیری تمدن جهانی بر می دارد ؟
جواب : شار مادی
223- شاردر کدام دوره مفهوم التقاطی دارد ؟
جواب : شار پارسی – هلنی
224- شهرهای نساء و فیروز آباد در کدام دوره بنیان نهاده می شوند ؟
جواب : شار پارتی
225- در کدام شار دولت در ورای همه سازمان های اجتماعی مردم قرار می گیرد ؟
جواب : شار مادی
226- در کدام شیوه یا دوره شاهد پیدایش نوشهرها در سازمان فضایی کشور بودیم ؟
جواب : پارسی – هلنی
227- کدام شار مفهومی دوگانه از شهر- دولت یونانی و شهر- قدرت پارسی را می یابد ؟
جواب : پارسی – هلنی
228- اولین شاری که درایران توانست عنوان شهرقدرت را به خود بگیرد کدام شار بود ؟
جواب : هگمتانه
229- کدام شار مادی شباهت های فراوانی با شهر اور دارد ؟
جواب : هگمتانه
230- هرتسفلد هگمتانه را به چه معنا می داند ؟
جواب : مکان جمع شدن
231- مهم ترین عامل اقتصادی در شکل گیری شار کدام است ؟
جواب : غارت- دفاع
232- در این دوره مردمان را به درون شهر معبد وشهرقدرت راهی نیست ؟
جواب : شار مادی
233- در این شار مفهوم بازار در مرحله جنینی خود قرار دارد ؟
جواب :شار مادی
234- شهرتپه را می توان به کدام شار نسبت داد ؟
جواب : شار مادی
235- فتح کدام شهر دولت هخامنشی را در مقابل مجموعه ای از دولتشهرهای پر رونق بین النهرین قرار داد ؟
جواب : بابل
236- فتح کدام شهر دولت هخامنشی را با عنصر جدیدی به نام پول مواجه می سازد ؟
جواب : لیدیه
237- شار نظامی – کشاورزی و شار نظامی – بازرگانی به ترتیب مربوط به کدام شیوه هاست ؟
جواب : مادی – پارسی
238- در کدام شار برای اولین بار بازار در شهر تولد می یابد ؟
جواب : پارسی
239- در کدام شار سازمان فضایی کشور در چهار رده خانه ، ده ، طایفه وکشور صورت گرفت ؟
جواب : پارسی
240- کدام شار اولین قدم را در مفهوم منطقه ای شدن برداشته است ؟
جواب : پارسی
241- شار پارسی کدام یک از مفاهیم را در بر دارد ؟
جواب : شهرقدرت – شهرمعبد – شهربازار
242- شاردر دوران هخامنشیان به چه شکلی بوده است ؟
جواب : مربع
243- اولین بنایی که در شار پارسی شروع به ساختن آن می کردند چه بنایی بوده است ؟
جواب : آتشکده
244- بالاترین طبقه در سازمان اجتماعی هخامنشیان کدام طبقه بود ؟
جواب : اشرافیت دودمانی
245- حضور این طبقه اجتماعی در بطن دولت پارسی ، نشان از تحول تاریخی آن از دولت- شهرهای بین النهرین تا شهر قدرت پارسی دارد ؟
جواب : مغان وروحانیون
246- کدام دولت با قرار دادن پادشاه در ورای طبقات اولین گام را در جهت تسلط بر مذهب را بر می دارد ؟
جواب : هخامنشی
247- این طبقه اجتماعی در دوران هخامنشی بیان کننده قدرتی است که جامعه روستایی در روزرگاران باستان داشته است .
جواب : اشرافیت دهقانی
248- حضور این طبقه در شار پارسی نشان از امتزاج ویگانگی کار اجتماعی دارد .
جواب : اشرافیت دهقانی
249- این شار محل اقامت طبقات ممتاز در شار پارسی بوده است .
جواب : شار میانی
250- در کدام شار ایرانی برای نخستین بار در تاریخ جهانی در فلسفه شرقی وغربی با یکدیگر ممزوج می شوند ؟
جواب : شار پارسی – هلنی
251- شهر صد دروازه در کدام دوره تاریخی ساخته شد ؟
جواب : سلوکی
252- شهر پارسی – هلنی در بدو تولد خویش چگونه شهری بوده است ؟
جواب : نظامی
253- این شار محل استقرار اکثریت جامعه شهری روزگار باستان بوده است ؟
جواب : شار بیرونی
254-شکل شهرها دردوران سلوکی چگونه بوده است ؟
جواب : شطرنجی
255- در کدام شار برای اولین با میدان در شهر رنگ می گیرد ؟
جواب : پارسی- هلنی
256- در کدام شار درهمتنیدگی سه جامعه ایلی ، روستایی و شهری به اوج خود می رسد ؟
جواب : شار پارتی در دولت اشکانی
257- کدام شار برای اولین بار شکل دایره ای به خود می گیرد ؟
جواب : شار اشکانی
258- کاخ کسرا را می توان در رده کدام قسمت از مناطق شارها قرار داد؟
جواب : شار میانی
259-آنچه که در نساء و فیروز آباد کاملا مشهود است عمدتا چه عناصری می باشند ؟
جواب : دژ وشار میانی
260- اولین سند سیاسی – عقیدتی حکومت و دولت در دوره های پیش از اسلام کدام است ؟
جواب : کارنامک اردشیر پاپکان
261- ظهور کدام دولت اولین حرکت جامعه شهری برای رسیدن به قدرت بود ؟
جواب : ساسانی
262- کدام طبقه اجتماعی در زمان ساسانیان از طبقات اجتماعی کنار گذاشته می شوند ؟
جواب : اشرافیت دودمانی
263- نظام کاستی مشخصه کدام یک از دولت های پیش از اسلا م است ؟
جواب : ساسانی
264- در کدام دولت موبدان از قدرت و منزلت بیشتری برخوردار بودند ؟
جواب : ساسانی
265- حضور کدام طبقه در جامعه ساسانی نشان از پیروزی اشرافیت دهقانی بر اشرافیت دودمانی دارد ؟
جواب : دهقانان
266- کدام شهر به دستور شاپور دوم در زمان ساسانیان از میان برداشته شد ؟
جواب : شوش
267- در زمان کدام یک از شاهان ساسانی شهرها شبیه شهرهای دوران اسلامی بود ؟
جواب : قباد
268- اولین شهری که دارای تاریخ مکتوب است کدام شهر است ؟
جواب : بیشاپور
269- شهر بیشاپور به چه شکلی است و یادآور کدام شهر هخامنشی است ؟
جواب : شطرنجی ، پاسارگاد
270- کدام یک از قسمت های شهر در دوره قبل از اسلا م در دوره اسلامی به شلرستان موصوف گردید ؟
جواب : شار میانی
271- کدام بخش از شهر به هنگام هجوم اعراب نقش اساسی بازی کرده است ؟
جواب : شار بیرونی
272- در دوران بعد از اسلام کدام قسمت از شهر به ربض مشهور گردید ؟
جواب : شار بیرونی
273- در دوران ساسانی آتشکده ها و بازار اصلی را باید در کدام قسمت از شهر جستجو کرد ؟
جواب : شار بیرونی
274- میدان در دوران ساسانی در کدام قسمت از شهر برپا می شود ؟
جواب : شار بیرونی
فصل دوم : شهرنشینی ، شهر گرایی وشهرسازی در دوران اسلامی
275- اولین شهری که با جهان بینی اسلامی در خارج از حجاز بنیان نهاده ش کدام شهر است ؟
جواب : کوفه
276- پررنگ ترین نقش شهر های اسلا می کدام نقش است ؟
جواب :نقش مذهبی
277- در دوران اسلامی نخستین مکانی که در شهر بنا می شد چه مکانی بود ؟
جواب : مسجد جامع
278- در کدام دوران اسلامی مسجد در ربط کامل با قدرت دولت اسلامی ولی در کنار خود دارالاماره را به عنوان مقر حکومت دارد ؟
جواب : بنی امیه
279- درکدام دوران اسلامی قدرت سیاسی از قدرت مذهبی آن جدا می گردد؟
جواب : عباسیان
280 – در کدام دوره مساجد مکانی جهت خود نمایی حکومت ها می گردند ؟
جواب : حکومت قدرت های محلی
281- در کدام دوره محلات بر مبنای جدایی قومی ، نژادی ، فرهنگی ، مذهبی و... بر پا می گردند ؟
جواب : عباسیان
282- از کدام عناصر می توان به عنوان عناصر اصلی تشکیل دهنده شهر اسلامی یاد کرد ؟
جواب : بازار و میدان
283- نخستین بازار در محدوده بلا فصل مسجد کدام بازار است ؟
جواب : عطاران وشمع فروشان
284- کدام بازار بر گرد مدارس تشکیل می شد ؟
جواب : کتاب فروشان وصرافان
285- پر اهمیت ترین بازار در دوره اسلامی کدام بازار است ؟
جواب : قیصریه
286- از کدام عنصر می توان به عنوان ستون فقرات شهر دوره اسلامی نام برد ؟
جواب : بازار
287- وجود محلات در تضاد و درتقابل از خصیصه های بارز کدام شهرها می باشد ؟
جواب : شهرهای دوره اسلامی
288- مهمترین سیاستی که دولن اسلامی در دوران متقدم در ایران از آن تبعیت می کند چیست ؟
جواب : اهمیت بخشیدن به ربض
289- شهرهای نو بنیاد در دوران اسلامی عمدتا دارای چه کار کردی بودند ؟
جواب : نظامی
290- شهرسازی و شهر نشینی تحت حکومت های محلی از چه زمانی آغاز شد ؟
جواب : قرن دوم وسوم هجری
291- شهر بغداد بر چه طرح وشکلی می باشد ؟
جواب : دایره
292- سازمان های صنفی از زمان کدام دولت بعد از اسلام به انتظام کشیده می شود ؟
جواب : سامانی
293- نظارت بر امور اصناف در دوران سامانی بر عهده کدام دیوان بود ؟
جواب : دیوان حسبت
294- اولین تمایز شهرهای دوره سامانی با شهرهای قبل از آن در چه چیزی بوده است ؟
جواب : عوض شدن مراکز فعالیت
295- در کدام دوره خان نظامی با استقرار در شهر نماد ااصلی پیوند سه جامعه ایلی ، روستایی وشهری می شود ؟
جواب : سامانیان
296- چهار پایه اصلی سازمان شهری سامانیان کدام است ؟
جواب : حکومت – مذهب – اصناف – امت
297- اوج حیات ادبی و اوج شهر نشینی بعد از اسلام در کدام دوره بوده است ؟
جواب : قرن چهارم هجری ق
298- انجمن های صنفی از چه قرنی در شهرهای اسلامی – ایرانی دیده می شود ؟
جواب : قرن سوم ه. ق
299- از کدام دوره به عنوان مر جع شهرسازی و تفکر شهری کشور یاد می شود ؟
جواب : قرن چهارم . ه . ق
300- فناگرد خسرو بر چه طرح وشکلی بوده است ؟
جواب : شطرنجی
301- کدام دولت اسلامی نظام تیولداری را در ایران به کار گرفت ؟
جواب : سلجوقی
302- نظام اقطاع گسترش یافته در دوره سلجوقی دستمایه اصلی برای تحکیم کدام نظریه می گردد؟
جواب : نظریه دولت
303- در زمان مغول با اجرای کدام قوانین اقتصاد شهری و روستایی بی معنا می شود ؟
جواب : طرح و تمغا
304- کدام شهر اولین پایتخت مغولی در ایران بوده است ؟
جواب : مراغه
305- مغولان با استفاده از کدام مفهوم شهرها را ابتدا مفتوح وسپس معدوم می کردند ؟
جواب : محلات درستیز
306- زمین داری و اقطاع با اجرای کدام قوانین مغولی از میان برداشته می شود ؟
جواب : یاسا
307- کدام شهر در در زمان غازان خان به اوج عظمت و عمرانی می رسد ؟
جواب : تبریز
308- شام غازانی به تبعیت از کدام شهر ساخته می شود ؟
جواب : دمشق
309- شهر آمد در کدام منطقه ساخته شد ؟
جواب : دیاربکر
310- میدان حسن پادشاه در کدام شهر ساخته شده است ؟
جواب : تبریز
311- کدام شهر با 30 هزار خانه در کناره شرقی تبریز به دستور خواجه رشیدالدین فضل الله ساخته می شود ؟
جواب : ربع رشیدی
312- شهرهای شام غازانی و ربع رشیدی به چه گونه ای ساخته می شوند ؟
جواب : شطرنجی
313- شهر سلطانیه در زنجان به چه شکلی ساخته می شود ؟
جواب : شطرنجی
314- سیاست ارضی دولت صفوی به سیاست ارضی کدام دولت نزدیک می باشد ؟
جواب : ساسانی
315- در کدام دوره برای نخستین بار در ایرا ن بعد از اسلام قلاع اهمیت وارزش خود را به عنوان پایگاهی در سنیز با دولت مرکزی از دست می دهد ؟
جواب : صفوی
316- مالیات در زکمان صفوی از انجمن های صنفی از طریق چه کسی در یافت می شد ؟
جواب : کلانتر
317- در کدام دوره مفهوم خیابان در مقابل بیابان بوجود می آید ؟
جواب : صفوی
318- گستره عمل شهر اصفهان در زمان صفویه چیست ؟
جواب : شهر – منطقه
319- مکتب اصفهان در شهرسازی در پی تحقق بخشیدن به کدام اصل است ؟
جواب : اصل تعاون و توازن
320- هدف اصلی شهرسازی مکتب اصفهان چیست ؟
جواب : ایجاد فضای شهری
........................................................................................................
عوامل سازنده و تعریف کننده شهر
- عامل مذهبی و فرهنگی – عامل اقتصادی – عامل اقلیمی – که هر سه عامل به صورت زنجیره ای با هم در ارتباط هستند.
با توجه به عوامل فوق روند شهرنشینی و شهرگرائی در ایران را در سه دوره عمده برسی می کنیم :
الف) قبل از اسلام از قرن 9 ق.م تا قرن 7 میلادی
ب) از قرن 7 میلادی تا شروع سلسله ی قاجار سال 1165 شمسی
ج) دوران معاصر از سال 1165 شمسی تا سال 1357
قبل از اسلام
در این دوره در ایران با سه سبک روبرو هستیم : # سبک پارسی # سبک پارسی هلنی # سبک پارتی
#- شیوه ی پارسی : از قرن نهم ق.م با ساخته شدن اولین شار مادی که از شهر- تپه ها بین النهرین (زیگورات) شروع شد و با شکوفائی شارهای پارسی در شوش – استخر- پاسارگاد به اوج خود رسید.
#- شیوه ی پارسی هلنی : این شیوه به دوران حمله ی اسکندر به ایران رجوع می کند که آمیخته ای بود از شهر – دولت یونانی و شهر- قدرت پارسی
#- شیوه ی پارتی این شیوه با بیانی ساده ابتدا خود را در شهر نساء در ماوراالنهر و فیروز آباد فارس نشان داد و حالت پیچیده ی خود را در شارهای دوران پادشاهی قباد نشان داد.
الف) دوران مادها : ( نهم ق.م تا هفتم ق.م )
سازمان فضایی شهر بصورت شهر- قدرت بود . اولین شهر این دوره شهر هگمتانه بود که شباهتهای با شهر اور و شهر بابل و نینوا دارد . که خود هگمتانه یک شهر- معبد و شهر – قدرت بود. که به معنی محل جمع شدن می باشد.
شار مادی شهری بود محکم و قوی بر فراز تپه ای یا نقطه ای سوق الجیشی که در دامنه ی آن نقاط زیستی موجود بودند.
در این دوران بازارهنوز در دوران جنینی بود. و کالبد شهر به صورت مربعهای متحد المرکز بودند که فقط دارای یک دروازه ی ورودی به شهر بود.
ب) دوران هخامنشی (قرن هفتم ق.م تا قرن چهارم ق.م )
اولین اقدامات دولت هخامنشی ایجاد جاده های نظامی – تجاری بود. از جمله ایجاد جاده شوش به افسوس یا جاده شاهی که ازکنار دریای مدیترانه به طول 2400 کیلومتر بود و در مسیر دجله و فرات بود . و همچنین ایجاد جاده بین بابل و هند بود. که در هر بیست کیلومتر برای استراحت یک کاروانسرا ساخته می شود.
از اقدامات دیگر در این دوره آشنای با پول در فتح لیدیه بود و ورود آن در معاملات تجاری بود.
* در دوران هخامنشی بازار متولد شد.
* شهر هخامنشی اولین قدم در مفهوم منطقه ای شدن را در طول تاریخ برداشت.
* شهر هخامنشی دارای مفاهیمی چون شهر- قدرت، شهر- معبد، و شهر- بازار را در خود جای می دهد.
* کالبد شهر دوره هخامنشی همانند دوره مادی مربعی بودند با این تفاوت که درمرکز شهر آتشکده موجود بود و در اطراف آتشکده یک حوض و آبگیری بود. و در اطراف ساختمان آتشکده بنای خانه ها بود و بعد از آن باغات وجود داشتند.
* سازمان اجتماعی دوره هخامنشی شامل: - اشرافیت دودمانی – روحانیون – اشرافیت دهقانی – بازرگانان
* از نظر ریخت شناسی شهری شهر هخامنشی شامل: - دژ حکومتی در وسط – شهر میانی – شهر بیرونی
پ) دوران سلوکیان (قرن سوم ق.م )
در این دوران شهر پارسی هلنی را داریم که مکانی بود برای استقرار دولت سلوکی . اولین شهر این دوره شهر صد دروازه (حدود دامغان امروزی) که حاکی از سیاست شهرسازی دولت سلوکی بود
مکان استقرار شهرهای پارسی هلنی : & در جوار و نزدیکی راه های اصلی. & در کنار قلعه های نظامی . یا شهرهای قدیمی که اطراف آن را روستاها احاطه کرده بودند. & یا در یک مکان سوق الجیشی بودند .
* در این دوران برای اولین بار مفهوم میدان در شهر رنگ می گیرد.
ت) دوران اشکانیان و شهر پارتی ( قرن سوم ق.م تا قرن سوم میلادی )
دولت اشکانی اولین و آخرین دولت مرکزی مبتنی بر تفاهم دودمانها را تشکیل می داد.
سازمان اجتماعی دولت اشکانی : - اشرافیت دودمانی – دیوان سالاران و نظامیان – روحانیون – اشرافیت دهقانی – بازرگانان و پیشه وران بودند.
ریخت و فورم شهر دوره اشکانی: در دوره ی اشکانی کالبد شهر بجای مربع های متحد المرکز بصورت دایره های متحد المرکز بود با باروهای دایره ای شکل در اطراف آن که دو نمونه ی بارز آن شهر نساء در ماورالنهر و فیروز آباد در فارس بود .
سازمان کالبدی شهر دوره اشکانی: - دژ حکومتی - شار میانی – شار بیرونی . کل شهر دارای یک دروازه ورودی بود.
ث) دوران ساسانی (قرن سوم میلادی تا قرن هفتم میلادی )
در این دوره یک بازگشت به دوران هخامنشی را داریم .
* سازمان اجتماعی در این دوره شامل: - روحانیون – جنگاوران و سپاهیان که برای اولین بار در این دوره ظهور کرد. و نشان از روحیه ی نظامیگری در این دوره بود. – دبیران و پزشکان که نشان از روحیه ی دیوان سالاری بود. – دهقانان که نشان ازوحدت کار اجتماعی بود نه تقسیم کار.
* از لحاظ شکل فضایی در این دوره بازگشت به دوران هخامنشی را داریم و شکل شهر به صورت مربعی شکل بود. با این تفاوت که شهر دارای چهار دروازه ورودی بود. و همچنین در این دوره شکل و سیمای شهر یا شطرنجی بود یا برگرفته از شکل حیوانات بود مانند: شهر شوش که بشکل باز می باشد. و شهر شوشتر که به شکل اسب می باشد. و شهر از لحاظ ریخت شناسی شامل: - دژ حکومتی – شار میانی – شار بیرونی – بازار – میدان بود.
* در این دوره میدان هم از نظر اقتصادی مانند آگورا یونانی و هم از نظر قدرت حکومتی مانند فوروم رومی بود.
دوران اسلامی
* اولین شهر با جهان بینی اسلامی شهر مدینه است که مدینه با مفهوم شارستان در زبان پهلوی نزدیک است.
عوامل مشخصه ی شهر اسلامی
1. مسجد جامع 2. بازار 3. محله
* بازار پارچه فروشان که آن را قیصریه می گفتند از مهمترین بازارها بشمار می آمد.
*در زمینه ی سیاست شهرسازی اسلامی بطور کلی دو نوع شهر مد نظر است :
الف) شهر های قدیمی که از لحاظ فضای –کالبدی دگرگونی عمده ای در آنها صورت نگرفته است و فقط در محل عناصر کهنه ای مانند آتشکده و .. وجه مشخصه ی شهر اسلامی یعنی مسجد را می ساختند و دیوار بین شار میانی و شار بیرونی را بر می داشتند.
ب) شهر های جدید که در کنار شهرهای قدیمی که قسمت زیادی از آن از بین می رفت درست می کردند
* علاوه بر این دو نوع شهر شهرهای دیگری که از نوع شهرهای دوران اسلامی بودند وجود داشتند: یکی شهرهای بودند که در کنار اماکن زیارتی ساخته می شدند. دومی شهرهای بودند که مظخر قدرت حکومت اسلامی بودند . مانند بغداد در دوران عباسی ها و فاس در دوران ادریسیها در مراکش.
دوره حکومت سامانی
از قرن دوم هجری در خراسان و ماوراء النهر و تولد سبک خراسان در زمینه های ادبی و هنری راداریم. صفات مشخصه ی این دوره ایجاد سیستمهای آب رسانی و ایجاد قناتهای چند دهنه راداریم که تا کنون برجای مانده اند.
دوره حکومت آل بویه
در خراسان بعد از فروپاشی دولت سامانی در قرن چهارم هجری دولت آل بویه بحکومت رسید. عنصر پایه ای در این دوره مدرسه می باشد که خودنمایی می کند. در این دوران آزاداندیشی و آزادی مذهب را می بینیم که نیروی محرکه ی سازماندهی کالبدی شهر می باشد. در این دوران شهرهای سیراف – ری- اصفهان – نیشابور- طوس جرجان شیراز(فناگردخسرو) را داریم. کالبد شهر در این دوره کماکان میدان میانی می باشد که در اطراف آن دیوانها – بازارها – و مسجد جامع می باشد.
دوره حکومت سلجوقیان قرن پنجم و ششم هجری
در این دوره بازگشت دوباره به شهر قدرت های قدیمی را می بینیم و از بین رفتن آزاد اندیشی و آزادی مذهب دوران قبل را داریم. کالبد شهر همچنان بر میدان بزرگ و اصلی شهر است که در اطراف آن دیوانها و مسجد جامع و گاه بیمارستان را می بینیم.
قرن هفتم الی یازدهم
با آغاز این دوره با حمله مغول به ایران و پایان تحول شهرنشینی را داریم. در زمان حکومت ایلخان مغول در ایران اولین حرکت ها برای جلوگیری از ویرانی بیشتر شهرها در زمان حکومت هلاکوخان با تلاش خواجه نصیرالدین طوسی با ایجاد شهر مراغه به عنوان اولین پایتخت مغول در ایران صورت گرفت. و دومین حرکت در زمان غازان خان با تلاش خواجه رشیدالدین فضل الله صورت گرفت. در زمان مغولها و در زمان حکومت گورکانیان به جای شبکه ی شهری تک شهرها با فرمانبرداری مغول ها بوجود آمدند که نمونه بارز آن شهر تبریز است.
اولین نمونه ی شهرسازی در دوران مغول را می توان به بعد از بازگشت غازان خان از شام دانست که به دستور وی در قسمت غربی تبریز شهر جدیدی بنام شام غازانی ( شنبه غازان) برپا شد و به دستور رشیدالدین فضل الله در قسمت شرقی تبریز شهر جدیدی بنام ربع رشیدی که شهری با سی هزار خانه بود ساخته شد. ساخت کالبدی شهرها بصورت شطرنجی بودند.
از شهر های دیگر این دوره می توان یه شهر سلطانیه اشاره کرد که در زمان محمد خدابنده (الجایتو) برادر کوچک غازان خان در دشت زنجان با کالبدی شطرنجی ساخته شد.
در زمان حکومت آق قویونولها در غرب و قراقویونولها در شمال غرب و آل مظفر سبک آذری تولد یافت.
قرن یازدهم تا قرن سیزدهم هجری
با شروع این دوره دولت صفویه را در ایران داریم که با آغاز حکومت صفویه در ایران اروپا در حال خارج شدن از خاموشی قرون وسطی بود. که مصادف است با دوره ی رنسانس در اروپا .
در زمان صفویه مکتب اصفهان پا به عرصه وجود گذاشت. و جای مکتب آذری را در هنر و شهرسازی و شهرنشینی گرفت.
در زمان حکومت شاه طهماسب اول با پایتخت شدن قزوین مفاهیم شهر- آرمان صورت گرفت.
در مکتب اصفهان ظهور مفهوم خیابان را در مقابل بیابان همانند رنسانس در اروپا در این دوره داریم که از صفات مشخصه مکتب اصفهان می باشد.
** تهران در زمان شاه طهماسب اول و شهر اشرف در زمان حکومت شاه عباس اول ساخته شدند.**
** طراحی ،برنامه ریزی و اجرای شار جدید اصفهان در سالهای اول قرن یازده هجری (هفدهم میلادی) به مدت 25 سال شروع شد.**
** در زمان شاه عباس اول پایتخت به اصفهان انتقال یافت.**
** شار در مکتب اصفهان را می توان شهر-قدرت، شهر-نمایش، شهر-آرمان،شهر-بازار، و در کل شهر-منطقه دانست.**
**مکتب اصفهان را می توان همدوره با شکل گیری سبک باروک در اروپا دانست. **
** مجموعه گنجعلی خان کرمان را می توان نمونه ی بارز بکارگیری مکتب اصفهان دانست.**
** وجه مشخصه ی مکتب اصفهان ایجاد یک میدان به عنوان مرکز ثقل در طراحی می توان باشد.**
** سیمای کلی میدان نقش جهان : در قسمت جنوب آن مسجد بزرگ شهر – در قسمت شمال آن سردر بازار بزرگ –در قسمت غرب عمارات عالی قاپور و در قسمت شرقی آن مسجد شیخ لطف الله می باشد که بدون حیاط و شبستان و رواق می باشد. **
** از پایه های اصلی مکتب اصفهان که در زمان قاجار هم آن را خواهیم دید، ایجاد شهرهای جدید در کنار شهرهای قدیم است. و همچنین تحقق بخشیدن به سه اصل تعاون، تعادل فضایی و توازون کالبدی **
** در مکتب اصفهان فضایی انسانی را به جای مقیاس انسانی داریم.**
اصول و قواعد دستوری در مکتب اصفهان
# اصل سلسله مراتب : یعنی هر فضای شهری دارای دو جنبه ی درونی و بیرونی است.
# اصل کثرت گرائی : یعنی هر فضای شهری دارای تنوع می باشد و قابل تجزیه شدن است.
# اصل وحدت : یعنی در مقابل کثرت گرائی هر فضای شهری دارای یک وحدت و یکپارچگی می باشد.
# اصل تمرکز # اصل عدم تمرکز که بر مبنای توزیع متوازن فضای شهری می باشد.
# اصل تباین : این اصل فضای شهری را از یک دستی و بی هویتی رها می کند.
# اصل اتصال : یعنی هر فضای شهری در پی اتصال به فضای دیگری است.
# اصل توازن : یعنی اینکه فضاها و بناها و روابط آنها دارای یک وزن خاصی می باشد.
# اصل تناسب : یعنی ابعاد و اندازه و حجم فضاها و بناها دارای تناسب و همخوانی می باشد.
# اصل تداوم : یعنی فضای شهر در این اصل همانند خلاء می باشد.
#اصل قلمرو : یعنی هر فضای شهر از خرده فضا گرفته (مسکن) تا کلان فضا (شهر) دارای محدوده خاص می باشد.
# اصل سادگی: خلوص و صراحت و سادگی فضا امکان درک سریع آن را فراهم می کند.
#اصل پیچیدگی : در مکتب اصفهان همزمان با سادگی فضا ، فضا باید به خود شکل خاص بگیرید که گرفتن شکل منوط به اصل پیچیدگی فضا می باشد.
# اصل ترکیب : یعنی فضا باید مرکب از چند زیر فضا می باشد و به صورت پیوسته عمل می کند.
# اصل استقرار : یعنی فضا باید در جای و مکانی مستقر شود که بدان ویژگی خاص ببخشد.
# اصل زمان : یعنی اینکه فضا باید متناسب با زمان موجود جایگاه ویژه ای داشته باشد و در تبعیت از زمان مفهوم بیابد که این اصل بنیادی ترین اصل است.
+ بعد از قرن یازدهم که دوران شکوفایی شهرگرائی و شهرسازی بود با شروع قرن دوازدهم هجری حمله ی ایلخان افغان را داریم که منجر به سقوط حکومت صفویه در ایران شد شهرنشینی بار دیگری دوران افول خود را شروع می کند. که این افول در شهرسازی و شهرگرائی در ایران مصادف است با ایجاد بستر مناسب برای انقلاب صنعتی در اروپا، شهر اروپای جهش تاریخی خود را شروع می کند.
دوران معاصر
دوران قاجار (1296 – 1165 )
* در این دوران همانند دوران صفویه بازار نقش ستون فقرات شهر را بعنوان نقش اقتصادی – تجاری – اجتماعی – فرهنگی برعهده دارد.
* دوره ی قاجار مترادف است با تغیرات عمده اقتصادی – اجتماعی و سیاسی در جهان
* در زمان حکومت فتحعلی شاه تهران به عنوان پایتخت انتخاب شد.
* در این دوره فضاهای جدید مانند : دارالفنون – تکیه دولت – خیابان های جدید و میدان به کالبد شهر اضافه شد.
* در دوران فتح علی شاه نطفه ی سبک تهران بسته شد و در دوران ناصرالدین شاه سبک تهران متولد شد.
* در دوران قاجار برای شهر تهران دو نقشه داریم : اولی تحت عنوان دارالخلافه ی تهران مربوط به سال 1233 با مشخصات کامل سبک اصفهان می باشد. که شامل میدان اصلی شهر (سبزه میدان ) و در اطراف آن مسجد جامع و بازار و دارالخلافه را می بینیم که توسط دیوارهای محاصره شده که از دوران صفویه برگرفته شده است.
نقشه ی دوم تحت عنوان دارالخلافه ی ناصری مربوط به سال 1256 که به دنبال اولین سرشماری نفوس و مسکن در سال 1248 صورت گرفت که توسط مسیو بهلر فرانسوی طرح شد. در این نقشه یک عنصر جدید را می بینیم تحت عنوان راه آهن با دروازه ی مجزا خود . در این طرح دیواره های اطراف شهر قدیمی را نداریم و شهر در حال گسترش به اطراف می باشد که شهر در این نقشه دارای دوازده دروازه می باشد. و باروی شهر بصورت هشت ضلعی می باشد. که شکلی از دیوار های دوران رنسانس و سیک باروک را در خود دارد.
* ازشباهت های سبک تهران با سبک اصفهان این است که هر دو سبک در بافت کهنه ی شهر دخالت چندانی ندارند.*
در این دوره (زمان نقشه ی دوم ) مرکز شهر از سبزه میدان به میدان توپخانه منتقل می شود.
** برج ساعت در این دوره به عنوان وقت شناسی و عمارت تکیه دولت تقلیدی زیبا از ساختمان اپرا می باشد.**
** میدان توپخانه به عنوان میدان اصلی شهر به شکل مستطیل به ابعاد 220* 110 متر می باشد که از تناسبات دوران باروک و رنسانس پیروی می کند..**
** در سبک تهران ، ترکیبات میدان در سبک اصفهان از جمله: مسجد – بازار- کاخ حکومتی- مدرسه و ... جای خود را به عمارت های : تلگراف خانه (شاخص ارتباطات ) – بانک (شاخص روابط بازرگانی ) –عمارت بلدیه (شاخص ساختمان حکومتی) – عمارت نظمیه ( شاخص عنصر نظامی) در سبک تهران می دهد.
# خیابان جباخانه (بوذر جمهری قدیم و پانزده خرداد کنونی) – میدان ارگ که نقش تشریفاتی دارد.
# میدان بهارستان نقش سیاسی دارد. # میدان حسن آباد در انتهای خیابان مریض خانه (سپه قدیم و امام خمینی کنونی که نقش تجاری دارد.) نقش کاملا اجتماعی و فرهنگی دارد.
# میدان امین سلطان نقشی کاملا اقتصادی دارد.
دگرگونی مفهوم شار و اشاعه ی سبک بین الملل 1304 الی 1320
در این دوران نیز خیابان مریض خانه (سپه جدید) بهترین و مهمترین خیابان است. میدان توپ خانه و باغ ملی محل تفریح است. خیابان لاله زار به کلی رنگ اروپای دارد. خیابان علاء الدوله (فردوسی کنونی) محل سفارت خانه ها می باشد. و خیابان اسلامبول محل تجارت است.
** در سال 1305 ثبت اسناد و املاک تاسیس شد.**
** اولین نقشه ی دگرگونی شهر تهران در سال 1309 تحت عنوان نقشه ی خیابانها تهیه شد.
** در سال 1310 به تبعیت از نقشه ی تهران برای همدان نقشه ای تحت همان عنوان تهیه شد.
** اولین قانون شهرسازی مربوط به قانون تعریض و توسعه ی معابر و خیابانها در سال 1312 می باشد.
** توسعه ی روزافزون شهر تهران در این دوره سبب شد که در سال 1308 تهران بیش از 24 کیلومتر وسعت می یابد. که چیزی در حدود 6 برابر تهران دوره ی فتحعلی شاه و 6 کیلومتر بزرگتر از تهران دوره ی ناصری (1256) و در سال 1313 چیزی حدود 46 کیلومتر بود.
** در سال 1316 اولین نقشه ی شهرسازی برای تهران تهیه شد که متاثر از جنبش معماری و شهرسازی مدرن است.
**با توجه به نقشه ی تهران سال 1316 که در آن به ایجاد مناطق اداری – نظامی – اقتصادی – در دل شهر کهن می پردازد باعث تخریب کامل منطقه و محله قدیمی ارگ و کاخ ها آن می شود. که تنها سه کاخ –گلستان – شمس العماره – تکیه دولت باقی ماندند. و تکیه دولت در سال 1340 به کلی از بین رفت.
** محله قدیمی سنگلج تهران که یکی از محلات قدیمی می باشد برای ایجاد بنای بورس تخریب مسی شود. ولی بنای بورس به هیچ وجه ساخته نشد. و در سال 1329 در خرابه های آن اولین درخت برای تاسیس پارک شهر کاشته شد.
** در سال 1318 آئین نامه ی پیش آمدگیها در گذرها تصویب شد. و در سال 1320 قانون توسعه ی معابر تصویب شد.
* در سبک تهران با توجه به تقابل کهنه و نو چهار روش و الگوی معماری به کار گرفته شد:
-معماری مبتنی بر ادامه سبک تهران در دوره قاجار که از سوی اقشار میانه سال بکار گرفته شد.
- معماری مبتنی بر یادآوری شکوه گذشته (شهر-نماد) که نمونه های آن را می توان در ساختمان شهربانی –بانک ملی- موزه ی ایران باستان – دید.
- معماری مبتنی بر سبک بین الملل که متاثر از معماری آوانگارد در اروپا می باشد. که نمونه ی بارز آن را می توان در ساختمان دانشگاه تهران (1313) ایستگاه راه آهن – ژاندارمری کل کشور و کاخ دادگستری دید.
- معماری مبتنی بر سبک کلاسیک اروپا که متاثر از معماری قرن نوزدهم می باشد که این معماری اکثرا در آرایش میادین جدید الحداث – چهار راه ها – تقاطع خیابانها که نمونه ی آن را می توان در چهار راه لاله زار – خیابان اسلامبول – میدان حسن آباد- میدان فردوسی و .. دید.
دوران پهلوی دوم (1320 الی 1357 )
در این دوران قانون تشکیل شهرداریها را داریم که تصویب شد.
* طرح مارشال که طرحی است مبنی بر باسازی کشورهای اروپای و ژاپن به کمک آمریکا و طرح اصل چهار ترومن که به امر توسعه و پیشرفت کشورهای آسیب دیده از جنگ جهانی دوم بویژه ایران می باشد.
* در این دوره در سال 1327 تشکیل سازمان برنامه و هیات عالی برنامه را داریم و همچنین با تاسیس آن اولین برنامه ی توسعه اقتصادی –اجتماعی (1334-1327 ) که یک برنامه هفت ساله است .
* در سال1331 لایحه ی قانونی ثبت اراضی موات تهران و تاسیس بانک ساختمان را داریم.
* سال 1336 تشکیل دفاتر فنی و سپس دفتر طرح برنامه های هادی را داریم. و در این سال در ایران سیاست دروازه های باز از طرف دولت اعلام شد.
* در سال 1335 با گسترش تهران به طرف شمال جاده سوم تهران –شمیران ایجاد شد.
* در سال 1341 انقلاب سفید و اصلاحات ارضی را داریم . و همچنین برای گذار از اقتصاد کارگاهی به اقتصاد کارخانه ای ایجاد قطب های اقتصادی را در شهرهای تهران ، اصفهان، قزوین، تبریز، اهواز را داریم.
* در سال 1343 تاسیس وزارت آبادانی و مسکن را داریم.
* در سال 1344 قانون تملک آپارتمانها را داریم که نشانه ای از تحول قطعی در شیوه ی زندگی در ایران می باشد.
* در سال 1345 طرح ها ی جامع را داریم. همچنین در این سال معماری و شهرسازی بولدوزری چهره می گشاید که این نوع شهرسازی بدون توجه به مکان و زمان و بدون توجه به گونه های طبیعی و انسانی و بدون توجه به تفاوت های فرهنگی در پی میل به جهانی شدن دارد .(1960)
* در سال 1347 قانون نوسازی و عمران شهری را داریم.
* در سال 1351 تاسیس شورای عالی شهرسازی و معمار را داریم.
* در سال 1352 با توجه به عدم انطباق توسعه تهران با طرح های جامع (1345) سازمان نظارت بر توسعه ی شهر تهران را داریم.
* در سالهای 1354 و 1355 دو قانون گسترش شهر در قطب های کشاورزی (1354) و قانون استفاده از اراضی خارج از محدوده و حریم شهرها (1355) تصویب شدند که خود نشان از رشد بی رویه ی و بی قانون شهر ها در این سالها می باشد.
............................................................................................................................
از شار تا شهر (سید محسن حبیبی)
شناخت هر پدیدهای به درجه شناخت ما از فرآیند تاریخی آن پدیده بستگی دارد. به عبارتی روشنتر وجود شرایط عام را میتوان شرط لازم برای تکوین این پدیده دانست. شرایط خاص اجازه شناخت و درک خود پدیده را آن چنان که هست فراهم میآورد. شرایطی که پدیده در آن تحول خاصی میپیماید و در بستر زمان شکل دیگری مییابد به همین دلیل است که شناخت فرآیند تاریخی پدیده اهمیتی خاص مییابد، فرآیندی که دو عنصر مکان و زمان به عنوان شرایط عام و دو عنصر اقتصادی ـ سیاسی و اجتماعی ـ فرهنگی به عنوان شرایط خاص در آن جلوه میکنند.
شناخت تاریخی پدیده، سنگ زیربنای شناخت وضع موجود است و درک درست از شرایط موجود تخمین دگرگونیهای بعدی پدیده را ممکن میسازد. هر گاه گذشته (سیر تحول تاریخ) پدیده در وضع موجود آن مستقر باشد «آینده» (دگرگونیها و تحولات بعدی پدیده) در وضع موجود آن مستتر است. گذشته موجود را تبیین میکند و موجود آینده را تخمین میزند. به گونهای که میتوان پدیده غارت ـ دفاع را پدیدهای دانست که تاریخ شهر را تعیین کرده است.
شکل گیری شهرها تحت تأثیر عوامل:
۱ ـ جهان بینی
۲ ـ اقتصاد (مادی گری)
۳ ـ عامل محیط و اقلیم بوده است.
فرآیندشهرنشینی، شهرگرایی و شهرسازی ایران با توجه به منابع و مدارک موجود و حرکت از تحلیلی ریخت شناسانه میتوان در سه دوره عمده و کلی مورد بررسی قرار داد:
اول: سیر تحول شهرنشینی، شهرگرایی و شهرسازی قبل از اسلام.
این دوره حدوداً از قرن نهم ق.م آغاز شد و تا قرن هفتم میلادی ادامه مییابد. این دوره منطبق بر شروع تمدن شهری ایرانی بوده و با حمله مسلمانان به ایران و فتح ایران به دست آنان پایان میپذیرد.
دوم: سیر تحول شهرنشینی، شهرگرایی و شهرسازی بعد از اسلام:
این دوره با استقرار اولین حکومتهای مستقل داخلی در ایران شروع شده و تا سال ۱۲۰۰ قمری (۱۱۶۵ شمسی و ۱۸۷۶ میلادی) عصر صنعت و شروع سلسله قاجار ادامه مییابد.
سوم: سیر تحول شهرنشینی، شهرگرایی و شهر سازی در دوران معاصر. این دوره با استقرار حکومت قاجار در ایران شروع شده و تا سال ۱۳۵۷ شمسی (۱۹۷۹ میلادی) ادامه مییابد.
در کتاب از شار تا شهر از مفاهیم سرزمین استفاده میشود و مراد ایجاد شار در گذشته نیست. منظور شناخت شهر امروز و شهر فرداست.
در قبل از اسلام با دو سبک عمده و یک میان سبک، با دو شیوه عمده و یک شیوه میانین، نحوه استقرار انسانی در مقیاسی بالاتر از روستا را شکل میبخشند، به عبارتی درستتر در این دوران ما با دو گونه عمده شهرنشینی و از آن ره سازمان اموزش فنیهای کالبدی ـ فضایی مربوط و یک گونه شهرنشینی و شهرگرایی گذار بین این دو شیوه عمده مواجه هستیم بدین قرار:
اول ـ شیوه پارسی:
این شیوه از قرن نهم ق. م با ساختن اولین «شار» مادی الهام گرفته از «شهر ـ تپه»های بین النهرین (زیگورات) شروع شده و با شکوفایی شارهای پارسی در شوش، استخر، پاسارگاد و… به اوج خود میرسد.
ایجاد مجموعه عظیم «شهر ـ معبد» و «شهر ـ قدرت» تخت جمشید، نمونه والایی از تغییر مفاهیم و معانی است که از تمدنهای متعدد بین النهرین کسب شده است. این شبوه در زمینه تلفیق، تنظیم و تنسیق سه مقوله عمده جهان بینی، اقتصاد و محیط، گامی بس عظیم در شکل گیری تمدن جهانی بر می دارد.
حمله اسکندر مقدونی به ایران (قرن سوم ق. م) نقطه پایانی بر این شیوه از استقرار انسانی است.
دوم ـ شیوه یا میان شیوه پارسی ـ هلنی :
حرکت بی بازگشت یونانیان به سوی شرق، سبب می گردد تا امتزاجی عظیم و بزرگ از فرهنگهای غربی و شرقی آن روزگار صورت پذیرد. دو شهر از فرهنگ «شهر ـ دولتها» یونانی، آمیخته شده با فرهنگ «شهر ـ قدرتهای» شرقی منبعث از حکومتهای مرکزی قاهر، جانشینان اسکندر نوعی دیگر از روابط میان انسان و استقرار انسانی را مطرح میکنند، گونه ای که هم بنیانهای شهر ـ دولت یونانی را در خود دارد و هم مفاهیم شهر ـ قدرتهای ایرانی را.شار در این دوران مفهومی کم و بیش التقاطی دارد: نگرشی جدید که عمر آن کمتر از یک قرن است.
سوم ـ شیوه پارتی:
مقاومت در مقابل مفاهیم مادی و معنوی شهر ـ دولتهای پایه گذاری شده توسط سرداران یونانی و ستیز برای استیلای مفاهیم و معانی زیست و تولید بومی سبب میگردد تا در قرن سوم ق. م و با از میان رفتن آخرین سردار یونانی، شیوه دیگری از سازمان فضایی ـ کالبدی چه در معماری و چه در شهرسازی مهر خود را بر هر گونه ساخت و ساز و بر شار این دوران بزند. شیوه پارتی با بیانی بس ساده در آغاز (شهر « نساء» در ماوراءالنهر و «فبروز آباد» در فارس) به بیانی پیچیده در شهرهای دوران ماد و سازمان فضایی ـ کالبدی قوام یافته شارهای قرن هفتم میلادی به دست میآید.
سه مرحله متفاوت در شهرگرایی و شهر نشینی دوران باستان:
ـ مرحله شکل گیری و پیدایش پدیده شهر: رشد آن در دوران ماد و بالندگی آن در دوره هخامنشی (اسقرار قطعی شیوه پارسی) ؛ در این مرحله گذر قطعی از شیوه زیست و تولید و سازمان اجتماعی، اقتصادی، عشیری، روستایی رخ داده است. تشکیل دولت و قرار گرفتن آن در ورای همۀ سازمان های اجتماعی ـ اقتصادی موجود نتیجه این گذر است.
دولت با استقرار در شهر و یا به عبارتی روشنتر با ساختن شهر، تبلور فضایی ـ کالبدی خویش را نیز اعلام میدارد. «شهر ـ معبد» نتیجه بارز این تبلور فضایی است.
ـ مرحله پیدایش «نوشهرها» و تجزیه سازماندهی شبکه شهری در سازمان آموزش فنی فضایی کشور: این مرحله همراه است با تفکرات شهرساز یونانی که از سوی سرداران یونانی به منظور ایجاد پشت جبهه مطمئن در مسیر کشور گشایی آنها رخ میدهد.
در طول مسیر «شهرـ دولتهای» یونانیوار استقرار مییابند. پیدایش دولت سلوکی با مفهوم دولت قاهر، متمرکز و ورای طبقات درون ماد و هخامنشی تجربهای بزرگ در بنیان گذاری شهرهای جدید با مفهومی دوگانه از «شهر ـ دولت» یونانی و «شهر ـ قدرت» پارسی نقش تاریخی خود را در سازماندهی فضایی کشور باری میکند.
ـ مرحله پیدایش نوشهرهای سوق الجیشی و تعمیم مفهوم شهر به منطقهای بس فراتر از محدودههای کالبدی بلا فصل آن: در این مرحله دگرگونی مهمی در نحوه تفکر نسبت به سازمان فضایی کشور رخ میدهد. دفاع از کشور به شهرها و مناطق سرحدی واگذار میشود و شهرهای درونی در مفهومی منطقهای معنایی تازه مییابند. تشکیل دولت قاهره و متمرکز اشکانی، ضربه قطعی بر مفهوم دوگانه «شهر ـ دولت»، «شهر ـ قدرت» دولت سلوکی وارد میکند و «شهر ـ قدرت» را با اهمیتی بیشتر مورد تأکید قرار میدهد.
تشکیل دولت قاهره و دارای طبقات ساسانی که ادامه منطقی و تحول تاریخی دولت اشکانی است، آخرین مفاهیم دولت ـ شهر یونانی را از میان بر میدارد و با استیلا بر سازمان اجتماعی تولید، شهر را در مفهومی منطقهای به کار میگیرد.
پیدایش و مفهوم شهر و شهر گرایی در دوران ماد (قرن ۹ تا ۷ ق. م.)
سازمان فضایی و تبلور کالبدی گذر تاریخی دولت ماد ایجاد اولین «شهر ـ دولت» در فلات ایران است هگمتانه، هنگ مادانه، همدان
هگمتانه هم شباهتهای بسیاری با شهر «اور» دارد و هم نگاهی فراوان به بابل و نینوا. آن چه هگمتانه را از آنان جدا میسازد، همان جمع بندی تاریخی است. هگمتانه خود « شهر ـ معبد » و « شهر ـ قدرت » است. هگمتانه از این پس مظهر وحدت و در عین حال نفاق سه جامعه ایلی، روستایی و شهری است. هرتسلفر هگمتانه را به معنای مکان جمع شدن میداند.
دولت ماد نه بر تقسیم کار اجتماعی بین جوامع سه گانه تحت فرمان خود بلکه بر وحدت اجتماعی کار بین آنها پای میفشرد. ایجاد قلاع سنگین و « شهر ـ تپههای » بی شمار درنقاط متفاوت ولی مشخص سرزمین ماد، سه مقوله جهان بینی، اقتصاد و زیست محیطی را هم زمان در خود دارد.
هر یک از شهر ـ تپهها، خود یک «شهر ـ معبد» است، یک «شهر ـ قدرت» است که از دیدگاه زیست محیطی در نقطهای واقع شده است که بر آیند کلیه نیروهای زیست ـ محیطی است. چنین سازماندهی، هم به عامل «غارت ـ دفاع» به عنوان مهمترین عامل اقتصادی در شکل گیری «شار» نظر دارد و هم به عنوان حافظ مکان و زمان، تبلور قطعی و فضایی جهان بینی حاکم است. «شهر ـ معبد» حافظ حقیقی مردمان و سرزمینهای پیروان خویش است.
هگمتانه توسط هووخشتره ساخته شده و دیاکو آن را به پایتختی ماد برگزید. شار مادی در این مرحله، عبارت است از قلعهای محکم و قوی بر فراز تپه یا نقطه سوق الجیشی خاص که در دامنه و در پس دیوارهایش نقاط زیستی کوچک و بزرگ پراکندهاند. آن چه مورد برنامه ریزی و طراحی دقیق قرار میگیرد، قلعه و تقسیمات داخلی آن است. قلعه مرکز واقعی مدیریت و سازماندهی منطقه وسیع تحت نفوذ خویش است.
شار در دوران هخامنشی، بالندگی مفهوم (قرن۷ تا ۷ ق.م):
گستردگی وسیع سرزمینهای تابعه دولت هخامنشی به تشکیل اولین امپراطوری قدرتمند آن روزگاران در شرق نزدیک منجر میشود. ایجاد جادههای نظامی سوق الجیشی و در عین حال بازرگانی ـ تجاری از اولین اقداماتی است که دولت هخامنشی برای ارتباط نقاط مهم سرزمینهای تابعه و مفتوحه انجام میدهد. فتح بابل، دولت هخامنشی را در مقابل مجموعهای از دولت ـ شهرهای پررونق بینالنهرین قرار میدهد.
ایجاد جادهی شاهی از «شوش» به «افسوس» در کنار مدیترانه ـ دریای سفید آن روزگاران ـ به طول ۲۴۰۰ کیلومتر در مسیر دجله و فرات، ایجاد جاده بین بابل و سرزمینهای هند که از نقاط جنوبی کشور به موازات خلیج فارس عبور میکرده است، نشاندهنده قدرتمند شدن سازمان اقتصادی دولت هخامنشی است. دولتی که محافظت و مراقبت از جادهها را هدف اصلی خود قرار داده و در هر بیست کیلومتر یک چاپارخانه و کاروانسرا ایجاد میکند.
دست یابی به آسیای صغیر و فتح لیدیه سازمان بازرگانی بسیار پیشرفتهی دولت هخامنشی را با عنصر جدیدی به نام پول در معاملات تجاری مواجه میسازد.
شار نظامی ـ کشاورزی دوران ماد جای خود را به شار نظامی ـ بازرگانی پارسی در سرحدات و شار بازرگانی ـ کشاورزی سرزمینهای میانی میدهد. ایجاد اولین انجمنهای مالی و صرافی در شارهای پارسی تأکیدی بر این امر است. بازار نیز در شهر تولد مییابد.
اولین نطفههای تقسیمات کالبدی شار پارسی به تبع تقسیمات اجتماعی ـ اقتصادی بسته شد و تعریف دقیق و صریح سازمان فضایی کشور از سوی دولت هخامنشی در چهار رده خانه، ده، طایفه و کشور نشانه چگونگی تقسیم اراضی کشور بر مبنای جامعه و دودمانی است.
شار پارسی مسئول مستقیم امنیت منطقه تحت نفوذ خویش است. شار پارسی اولین قدم در مفهوم منطقهای شدن را برداشته است.
«شهر ـ معبد»، «شهر ـ قدرت» و «شهر ـ بازار» مفاهیمی هستند که شار پارسی با خود حمل میکند و با استقرار در نقاط سوق الجیشی بسیار با اهمیت به مقوله زیست ـ محیطی نیز جواب میدهد.
پارسیان شهرهای محل اقامت خود را از روی نقشهای بنا میکردند که توسط مذهب ( موبدان ) تقدیس شده بود و سنتهای اجدادی به آنها آموخته بود و از آن نقشه به هیچ وجه تجاوز نمیکردند. شهر مربعی بود به طول یک میدان که اسب به میل خود به یک نفس بدود. ( حدود ۷۰۰ متر در ۷۰۰ متر)
چهار طبقه ممتاز سازمان اجتماعی دولت پارسی:
۱ـ اشرافیت دودمانی: که در رأس هرم هفت دودمان متشکله جامعه هخامنشی قرار گرفته است؛
۲ـ مغان و روحانیون: نشان تحول تاریخی دولت پارسی از دولت ـ شهرهای بینالنهرین تا شهر ـ قدرت پارسی دارد؛
۳ـ اشرافیت دهقانی: بیان کننده نقش و قدرت جامعه روستایی در روزگاران باستان. حضور این اشرافیت، نشان امتزاج و یگانگی کار اجتماعی است. در واکنشی منطقی این اشرافیت سبب میشود تا در روستا کار صنعتی و بازرگانی شکل گیرد؛
۴ـ بازرگانان و پیشه وران:
خدا ـ پادشاه ـ دولت ـ شهرهای بین النهرین، در دولت ماد به دو بخش پادشاهی و مذهبی تقسیم میشود. تقابل پادشاه با مغان سبب میگردد تا قیام مغان در چارچوب واقعه «بردیای دروغین» رخساره نماید.
دولت هخامنشی با قرار دادن پادشاه در ورای طبقات اولین گام در جهت تسلط دولت بر مذهب را بر میدارد.
چهره کالبدی و ساخت فضایی شار پارسی از دیدگاه ریخت شناسی شهری:
۱ـ دژ حکومتی: مجوعهای مرکب از کاخها، معابد، دیوانها، تأسیسات نظامی و اداری، ذخایر و انبارهای آذوقه؛
۲ـ شار میانی: مجموعهای مرکب از محلات خاص برای استقرار طبقات ممتاز با خانههایی کم و بیش مشابه، بازاری در میان و همه محصور در دیواری سنگین با دروازههایی برای ورود و خروج به شار میانی؛
۳ ـ شار بیرونی: مجموعهای مرکب از محلات و خانهها، بازارها، باغات و مزارع پراکنده در سطحی وسیع و محل استقرار اکثریت جامعه شهری آن روزگاران. در این منطقه استفاده وسیع از آجر و خشت و گل رایج بوده و شاید فضایی شبیه به روستاهای نسبتاً بزرگ قابل تصور باشد.
دگرگونی مفهوم: بنیانگذاری شهر ـ دولت، شیوه پارسی ـ هلنی: (قرن سوم ق.م)
ورود و رسوخ روابط اجتماعی ـ فرهنگی یونانی نشأت گرفته از جامعه اشرافی بردهدار متکی بر تقسیم کار اجتماعی سبب دگرگونی و آشفتگی روابط اجتماعی ـ فرهنگی منبعث جامعه دولت سالار متکی بر وحدت اجتماعی کار میگردد. برای نخستین بار در تاریخ جهانی دو فلسفه شرقی و غربی با یکدیگر ممزوج میشوند. شهر پارسی ـ هلنی مکانی میگردد برای استقرار دولت سلوکی. دولتی که هم سودای روابط ناشی از مردم سالاری اشراف را در سر دارد و هم از روابط مبتنی بر اقتدار حکومت پارسی سود میبرد.
دولت سلوکی برای تحکیم بخشیدن به خود و گسترانیدن سلطه خود بر سرزمین مفتوحه به سرعت دست به کار ساختن نو ـ شهر میشود و شبکه وسیعی از آنها را به وجود میآورد. ساختن بیش از ۴۰۰ شهر جدید در کنار قلاع نظامی ـ مشهورترین آنها شهر صد دروازه (حدود دامغان امروزی) ـ حاکی از سیاست شهرسازی دولت سلوکی است.
سازماندهی شبکه شهری در سرزمینهای مفتوحه دولت سلوکی را مجبور به بازسازی، نوسازی و ایجاد شبکه راههای سرزمینی میکند. دولت سلوکی مالک جادههای بزرگ بین قارهها بود.
سرعت در ارتباطات و حمل و نقل به عالیترین درجه خود رسید و جز در عهد اختراع ماشین بخار هیچ دورهای با آن برابری نکرد.
شهر پارسی ـ هلنی در مکانی استقرار مییافته است که:
یکم: در جوار یا در نزدیکی راههای ارتباطی و جادههای اصلی قرار داشته باشد.
دوم: در کنار قلعه نظامی و یا شهر قدیمی مستقر در منطقهای مملو از روستاهای پیرامونی باشد.
سوم: از دیدگاه سوق الجیشی قابل تأمین باشد.
بنابراین شهر پارسی ـ هلنی در بدو تولد خویش، شهری نظامی است. شهری است که بر مبنای شهر ـ دولت یونانی شکل میگیرد.
این شهرها بنا بر ریشه یونانی خود مرکز عمده داد و ستد، ارتباط تجاری و کانون توسعه اقتصادی میگردد. پادگانهای نظامی مستقر در شهر پارسی ـ هلنی، عملاً به پایداری از منطقه حوزه نفوذی شهر نیز میپرداختند. شکلگیری این مفهوم دوگانه، عملاً به گسترش کالبدی شهر منجر شده و ترکیبی فضایی از شهر طراحی شده اولیه و شهر انداموارهای ثانوی را به وجود میآورد.
اصول و قواعدی که برای ایجاد نوشهرها به کار گرفته میشود، عمدتاً همانی است که در عهد کلاسیک از سوی هیپوداموس به کار گرفته شده بود. مقیاس انسانی مبنای طراحی معابر و منازل قرار میگیرد. شبکه معابر کاملاً به گونهای شطرنجی طراحی میشود. برای نخستین بار مفهوم میدان در شهر رنگ میگیرد. این میدان چون اصل خویش ـ آگورا ـ مرکز مبادلات فرهنگی، تجاری، اداری میشود. ولی این میدان بیش از هر چیز مکان خودنمائی و اعتبار دولت سلوکی است، میدان تجلی کالبدی ـ فضایی دو فلسفه در هم آمیخته شده است.
شار پارتی در دولت اشکانی (قرن سوم ق.م تا قرن سوم میلادی):
دولت اشکانی با رجوع به سازماندهی دولت هخامنشی، به سرعت سازمان دودمانی و عشیرتی خود را دگرگون کرده وبه آن شکل کاملاً دولتی میبخشد. این دولت با بهرهگیری از تجربۀ دولت سلوکی موفق میگردد تا برای اولین و آخرین بار در تاریخ ایران نوعی دولت مرکزی مبتنی بر تفاهم دودمانهای متشکله را شکل بخشد. دولت اشکانی تنها دولتی است که پادشاهان آن نه بر مبنای وراثت بلکه بر مبنای تفاهم سران دودمانها انتخاب میشدند. سرانی که خود ارکان اصلی این دولت را تشکیل میدادند.
شهر پارتی در دولت اشکانی، مرکز اصلی حیات سیاسی این دولت است. شهر مکان اصلی تصمیم گیریهای دولت و مشورت ارکان دودمانی است. بدین اعتبار مفهوم شار پارتی همانی میگردد که در شار پارسی وجود داشت. شار پارتی در دولت اشکانی محل استقرار طبقات اجتماعی میگردد.
طبقات اجتماعی دولت اشکانی:
۱ ـ اشرافیت دودمانی؛
۲ـ دیوان سالاران و نظامیان؛
۳ ـ مغان و روحانیون؛
۴ ـ اشرافیت دهقانی؛
۵ ـ بازرگانان و پیشه وران.
طبقه اجتماعی اشرافیت دهقانی، بسیاری از زمینداران شهر ـ دولتهای پارسی ـ هلنی را نیز در خود میگیرد، این گروه با حل شدن در این طبقه اجتماعی، هم امنیت اجتماعی مییابند و هم جایگاه خویش را مستحکم میکنند.
دولت اشکانی برج و باروی دایرهای را بر اطراف شهر جدید میکشد و برای نخستین بار در تاریخ، شهر دایرهای شکل را ایجاد میکند.
دو شهر نساء در ماوراءالنهر و فیروزآباد در فارس نمونه بارزی از شهرهای دایرهای شکل این روزگار هستند.
سازمان کالبدی ـ فضایی در شار پارسی:
۱ ـ دژ حکومتی؛
۲ ـ شار میانی: با معماری خانههایی که دو اطاق در طرفین، یک اطاق کوچک در میان با ایوانی سرپوشیده در مقابل آن که دسترسی به فضا از آن صورت میگیرد و همه در حصاری گرد محصور گشتهاند؛
۳ ـ شار بیرونی: مجموعهای بس گسترده مرکب از محلات، بازار، باغ و مزرعه. عمدتاً محصور شده به وسیله حصارهای طبیعی.
شار پارتی در دولت ساسانی (قرن ۳ میلادی تا ۷ میلادی):
ظهور میترائیسم آمیخته با هلنیسم از سوئی و تلفیق و ترکیب آنها با جهانبینی مسیحی نشأت گرفته از یکتاپرستی، خمیر مایه اصلی برای بازگشت به دین کهن مزدایی در ایران را دامن میزند. تلاش بیوقفه مغان و موبدان برای سلطه دین مزدایی و زرتشتی بازتاب خود را در قیام اردشیر بابکان، نه تنها به عنوان کسی که داعیه قدرت را در سر دارد، بلکه به عنوان کسی که فره ایزدی همراه اوست باز مییابد. گستردگی وسیع دولت اشکانی از سویی و تعویضهای پیاپی پادشاهان اشکانی ـ به علت اختلافات داخلی دودمانها در قدرت ـ به ضعف دولت اشکانی میانجامد، دولتی که در قرن سوم میلادی جای خود را به دولت قاهر ساسانی میبخشد.
«کارنامک» اردشیر بابکان: اولین سند عقیدتی ـ سیاسی حکومت و دولت در دورههای پیش از اسلام است. اولین سندی است که درآن دولت ساسانی آمیزهای است منسجم از حکومت مادی و معنوی و آمیختهای از سیاست و مذهب.
ظهور دولت ساسانی در واقع، اولین حرکت جامعه شهری برای رسیدن به قدرت است. تا قبل از این حکومت همیشه از آن جامعه ایلی بود.
دولت ساسانی با تسلط بر تمامی روابط مادی و معنوی جامعه موفق میگردد تا دگرگونیهای گستردهای را در روابط تولیدی شیوههای مالکیت بر منابع تولید ایجاد کند، بازگشت به مفاهیم کهن تقسیمات کشوری دوران هخامنشی، تقسیم کشور به ساتراپهای متفاوت و استقرار فرمانداران دولتی در این مناطق، ضربههای عمده را بر شیوههای تولید و زیست دودمانی وارد میسازد. در این دولت عملاً طبقات اجتماعی به کنار گذاشته میشود.
شهر مکان اصلی استقرار طبقات برتر اجتماعی است که عبارتند از:
۱ ـ موبدان و مغان: ارتقای این قشر اجتماعی به بالاترین نقطه از هرم قدرت، نشان از تحول تاریخی دارد که در دولت ساسانی رخ میدهد.
۲ ـ جنگاوران و سپاهیان: طبقهای که تا کنون در تاریخ ایران وجود نداشته است، در دولت ساسانی ظهور میکند. حضوراین طبقه نشانگر جنبه بسیار قوی نظامی ـ دولتی ساسانی است وجود این طبقه تضمینی برای جلوگیری از هرگونه حرکت دودمانی است. این طبقه هم زمیندار است و هم در تجارت دخالت میکند و هم در صنعت نقش دارد.
۳ ـ دبیران و پزشکان: ورود دیوانسالاران به طبقات اجتماعی نشان از حکومت دیوانی دارد. بسیاری از دیوانهایی که در دوره اسلامی شکل میگیرد ریشه در تشکیل همین طبقه دارد.
۴ ـ دهقانان: همه منابع تولیدی و به خصوص زمین در دولت ساسانی در اختیار فرمانداران حکمران بر ساتراپها و سرزمینهای منطقهای پهناور است اما مالکیت عمومی از آن دولت ساسانی است.
در سازمان فضایی جدید کشور، دفاع از کشور به شهرهای سرحدی واگذار میشود، شهرهایی که کاملاً از دیدگاه نظامی تجهیز یافتهاند، شهرهای سرزمینهای میانی، نقش حفاظت و حراست از شبکههای آمد وشد جاده ای را بر عهده میگیرند و شهرهای سرزمینهای درونی عملاً به کار تولید میپردازند.
شار ساسانی چون شار پارسی در دولت هخامنشی، بر مبنای باورهای دینی و متأثر از مقوله جهانبینی ساخته میشود. شهر معمولاً به حصاری ختم میگردد که چهار دروازه به چهار سوی عالم داشته باشد که خود یادآور جهات اربعه و عناصر اربعه نیز میباشد. گاه شهر را چگونه رقم شطرنج میساختند (هشت در هشت قطعه) و گاه بر مثال جانوران: شوش بر مثال باز و شوشتر بر مثال اسب. این بخش از شهرهای اربعه را شارستان نامیدند.
شهرهای ایرانی عهد ساسانی به ویژه شهرهایی که در دوران قباد ساخته شد با شهرهای ایرانی دوره اسلامی بسیار شبیهاند، در این شهرهای دژی با باروهای کنگره دار، بخش نظامی شهر را تشکیل میداد، قسمت اساسی شهر در شارستان بود برگرداگرد کهن دژ، بازارها دردرون دیوارهای شهرستان و گاهی در بیرون آن بودند که در دوره اسلامی، ربض خوانده میشد و گاه دیوار دومی گرداگرد آن میکشیدند.
شار از دیدگاه ریختشناسی شهرها مرکب از فضاهای زیر است:
۱ـ دژ حکومتی: در دوره اسلامی به کهن دژ یا قهندژ معروف میگردد. مجموعهای است مرکب از کاخها، آتشگاه اصلی، دیوانها، سربازخانهها، ذخائر، خزائن و انبارهای آذوقه.
این دژ در بالاترین نقطه شهر و مهمترین نقطه سوق الجیشی ساخته شده و با دیوارهای سنگین محافظت میگردد. دژ مظهر قدرت دولت ساسانی است.
۲ـ شار میانی: شار میانی در دوره اسلامی به شارستان موصوف گردید.
۳ـ شار بیرونی: آتشکدهها و بازار اصلی را میتوان در این بخش از شهر جستجو کرد. در دوران بعد از اسلام به ربض مشهور میگردد.
۴ـ بازار: مرکزیت حکومت در دولت ساسانی، حضور همه جانبه دولت در بازرگانی، صنعت و حرف، نقش ایران آن روزگاران را در بازرگانی بین المللی، روابط بازرگانی با هند، چین، حبشه، حجاز، رم شرقی و … همه و همه در اقتصاد شهری شار در دولت ساسانی مؤثر میافتد. بازار به عنوان ستون فقرات شهر از دل شارستان (شار میانی) شروع میگردد و دامنه خود را به شار بیرونی (ربض) میگستراند و در مسیر خود محلات را شکل میدهد.
۵ـ میدان: گسترهای وسیع در جلوی دروازههای شارستان و در ربض ساخته میشوند. این میدان نه چنان آگورای یونانی محل تظاهر داد و ستد اقتصادی است و نه چون « فروم » رمی مظهر قدرت حکومت است. میدان مکانی است که بازارها بدان باز میشوند و تظاهرات اجتماعی ـ اقتصادی در هم میآمیزد. میدان محلی است برای اعلان فرمانهای دولتی، بخشودگیها و عقوبتها. این میدان هنوز از دیدگاه ریخت شناسی فضایی خاص را سبب نمیگردد.
گفتم:خدایا از همه دل گیرم. گفت:حتی ازمن؟ گفتم:خدایا دلم را ربودند. گفت پیش از من؟ گفتم خدایاچقدر دوری؟ گفت:تویامن؟ گفتم:خدایا تنهاترینم. گفت:پس من. گفتم:خدایاکمک خواستم.گفت:ازغیرمن؟ گفتم:خدایا اینقدرنگومن. گفت:من ازتوام توازمن